Diplomaat van de buitendienst Diederik Samsom kwam donderdag met een nieuw idee in de Volkskrant. Na het Plan Samsom volgde nu De Luchtbrug. Als teken van goede wil en als startmotor voor de onderhandelingen tussen de EU en Turkije stelde Samsom voor 30 dagen lang 400 Syrische oorlogsvluchtelingen uit Turkije op te nemen in Europa. Rutte moest dat als Europees voorzitter meenemen naar een mini-top tussen de EU en Turkije a.s. maandag.

Het idee werd direct door coalitiegenoot VVD neergesabeld. VVD-Kamerlid Malik Azmani vond het 'naïef om op de knietjes te gaan voor Turkije'. En rechtse houwdegen Halbe Zijlstra hield het diplomatiek: "Het is als onderhandelen op de Arabische markt. Maar Samsom is omgedraaid bij het afdingen en betaalt daardoor de volledige prijs." Ook vond Zijlstra dat wij hiermee "dubbel de pineut" zijn qua aantallen vluchtelingen als we hiermee beginnen voordat de migratie tot nul gezakt was. Je vraagt je af in wie het vertrouwen kleiner is: in Samsom of in bondgenoot Turkije, die beide flink geschoffeerd worden.

De oppositie was er als de kippen bij om dit verschil in de coalitie uit te vergroten. GroenLinks-Kamerlid Linda Voortman deed dat met een standaard pesterijtje uit de Haagse trukendoos. Ze diende een motie in met de exacte woorden van Samsom uit de krant van die ochtend, maar met een andere strekking. GroenLinks verwachtte immers niets terug van de Turken en Samsom wel. Voor Samsom was er amper mogelijkheid dit uit te leggen. Het verhaal dat Samsom binnen een dag tegen zijn eigen standpunt zou stemmen was gewoon té goed. Het leverde een gevecht in het luchtledige op: de GroenLinks-motie zou sowieso geen meerderheid halen en Rutte is geen verlengstuk van de Tweede Kamer als Europees voorzitter. GroenLinks schreeuwde vervolgens wel moord en brand toen de PvdA tegen stemde, en zelf een motie indiende die een slap aftreksel leekmaar het niet was. Praktisch effect voor vluchtelingen dus nul, maar de beschadiging van de PvdA was maximaal. Qua beeldvorming was het scorebord al snel 'GroenLinks - PvdA: 1-0'. 

Dit weekend deden politieke commentatoren er nog een plasje overheen. Bijvoorbeeld Bas Heijne (NRC), die Samsom verweet deze week slechts 'een humanitair toneelstukje' op te voeren, en 'onoprecht' te zijn in zijn bedoelingen. Samsoms handelen is volgens Heijne 'smakeloos', 'populistisch' en hij probeert 'de crisis te exploiteren'. Als uitsmijter roept Heijne Samsom op om maar op te stappen en een voorbeeld te nemen aan Angela Merkel. Klein detail voor Heijne: Diederik Samsom staat van alle Haagse politici op dit moment inhoudelijk het dichtst bij bondskanselier Merkel. Het Plan Samsom wordt in het buitenland gewoon het Plan Merkel genoemd. Heijne focust zich op de man in plaats van de bal. En neemt niet de moeite de lezer als filosoof door het morele moeras van alle kwaden te loodsen, net nu het zo hard nodig is.

Samsom leed daarmee drie nederlagen op rij: in de coalitie, in de beeldvorming met linkse concurrenten en in de media. En driemaal werd het idee van Samsom niet inhoudelijk beoordeeld. Hiermee werd hem onrecht aangedaan. Grote kans namelijk dat het enige kans van slagen heeft.

De onderhandelingen met Turkije lopen sinds november stroef. Turkije wacht op Europa, Europa op Turkije. Beide partijen lijken elkaar niet geheel te vertrouwen. Europa wil dat Turkije eerst de grenzen sluit, de vluchtelingenstroom naar nul brengt en smokkelaars aanpakt en wil daarna over de brug komen met geld en andere douceurtjes. Turkije wil andersom dat de EU de visumverplichtingen intrekt en met geld over de brug komt voordat het serieuze stappen zet. Resultaat: het zit muurvast.

Het beste recept tegen zo'n deadlock: op kleine schaal werken aan onderling vertrouwen. Geen grote deals, maar kleine betekenisvolle stappen zetten. Zoals Samsom en Rutte zeggen: zoeken naar startmotortjes.

Sinds afgelopen week lijkt er op deze manier enige vooruitgang in de onderhandelingen met Turkije te zitten. Afgelopen donderdag heeft de Turkse premier Davutoglu met de president van de Europese Raad Donald Tusk afgesproken economische vluchtelingen terug te nemen. Hieraan is direct praktisch gevolg gegeven: afgelopen donderdag en vrijdag zijn 308 migranten uit met name Algerije, Tunesië en Marokko met bussen vanuit Griekenland naar Turkije vertrokken. De Turken laten hiermee hun goede wil zien in aanloop van de EU-top maandag.

Het is aan Europa om nu ook met soortgelijke stappen te komen zodat de Turken vertrouwen krijgen in Europa. En niet zoals de VVD wil het deksel op de neus van de Turken gooien. Zij moeten zien dat ze niet achterblijven met alle vluchtelingen, maar dat Europa solidair is in het opvangen van de oorlogsvluchtelingen uit Syrie. 

En daar komt de luchtbrug van Samsom in beeld. Door het opnemen van een beperkt aantal oorlogsvluchtelingen uit Syrie wordt de druk op Turkse kampen verlicht. En zien de Turken dat Europa niet egoistisch is: dichte buitengrenzen graag, maar wel met gecontroleerde en gespreide migratie van oorlogsvluchtelingen. Aan vluchtelingen is het een signaal dat je ook enige kans maakt op hervestiging in Europa zonder je over te geven aan smokkelaars. Pas dan wordt het aantrekkelijk om vanuit Turkije asiel aan te vragen in Europa. Angela Merkel zal dat vandaag bepleiten in Ankara.

Zetten we hiermee de sluizen wagenwijd open? Nee. Met 12.000 vluchtelingen betreft het ongeveer 10% van het aantal vluchtelingen dat Europa de afgelopen twee maanden heeft bereikt. En de Turken nemen in ruil ook vluchtelingen terug. Alleen al het terugnemen van iedereen die niet uit Syrie of Irak komt scheelt zo'n 40-50% van het aantal vluchtelingen. Europa kan dus na het instellen van de luchtbrug vragen om de aantallen aan Turkse kant in gelijke tred op te schalen. Op deze manier begint het kleinschalig als experiment, maar kan het snel uitgerold worden zodra over en weer duidelijk is dat het een praktische win-win-situatie is.

Het luchtbrugplan is daarmee een voorloper voor de strategie op langere termijn: dichte buitengrenzen in ruil voor hervestiging van oorlogsvluchtelingen direct vanuit vluchtelingenkampen. Sommigen zullen ook dit nog teveel vinden. Maar nog steeds is een flinke meerderheid van de Nederlanders voor het opvangen van oorlogsvluchtelingen, in tegenstelling tot economische migranten. Wie tegen het luchtbrugplan is, laadt op z'n minst de verdenking op zich ook de grenzen te willen sluiten voor oorlogsvluchtelingen. Iets waar GroenLinks en Bas Heijne zich nog eens over zouden kunnen buigen.

Zorgt deze actie ervoor dat de Turkse grenzen op slot gaan? Nee, ook dat gebeurt waarschijnlijk niet. Sommige vluchtelingen zijn kieskeurig in het land waar ze naartoe willen, er zijn mensen met valse paspoorten, smokkelaars zijn goed georganiseerd en gelukszoekers proberen nog steeds Europa binnen te dringen. Maar een aantal van dit soort stappen kan de aantallen flink reduceren. Denk aan het toestaan door Turkije van het terugslepen van geredde bootjes naar de Turkse kust door NAVO-schepen, waar ook al enig schot in lijkt te zitten. Het terugnemen van economische migranten. Het bestrijden van smokkelaars door coördinatie van Europese en Turkse politie (bv door gebruik van hittecamera's in de nacht).

De deal met de Turken is verre van zaligmakend. De Turken kunnen de positie van Europa uitbuiten. En ze nemen het zelf niet nauw met de mensenrechten. Maar gezien de beperkte tijd en kansen, is het plan van Samsom geen slecht idee. Alternatieven zijn er nauwelijks. De situatie op de Balkan bewijst dat met het sluiten van de binnengrenzen enkel op korte termijn effect is te bereiken ten koste van de ander. Op langere termijn is enkel sluiting van de buitengrenzen de enige mogelijkheid om een open Europa te behouden.

Het geworstel van Samsom om te kijken naar oplossingen is moedig. En verdient meer dan politieke kift en spelletjes. We moeten stoppen met het continue ondermijnen van elkaars intenties, en kijken naar de minst slechte oplossingen in het vluchtelingenvraagstuk. Makkelijke oplossingen bestaan niet. En het is dan al te gemakkelijk politieke tegenstanders dan maar uit te maken voor slechte onderhandelaar, populist of empathieloos wezen. Of door spelletjes te spelen, te schofferen of karaktermoord te plegen. Het verrast niet dat aan de zijlijn weinig begrip is voor het geworstel op het veld. Maar het achteloze bullebakken op de persoon Samsom toont wel de hysterie van dit moment aan. Aan het eind van deze maand kan namelijk zo maar eens blijken dat zijn ideeën werkelijkheid worden.   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Comment