Het belooft een cliffhanger te worden vanavond: wordt de kiesdrempel van 30% wél of níet gehaald? Een paar gedachten over wat moet gebeuren na de uitslag.

Er zijn drie uitkomsten:

- De opkomstdrempel van 30% wordt niet gehaald: het verdrag wordt geratificeerd. 

- De opkomstdrempel van 30% wordt wel gehaald en een meerderheid stemt voor: het kabinet dient snel een Koninklijk Besluit in en gaat door met het ratificeren van het verdrag.

De spannendste uitkomst:

- De opkomstdrempel van 30% wordt wel gehaald en een meerderheid stemt 'tegen'. Het Kabinet moet zich beraden en een wetsvoorstel indienen bij de beide Kamers om door te gaan met het ratificeren of juist het in te trekken. 

Een meerderheid van de Tweede Kamer heeft inmiddels aangegeven de uitslag over te nemen. Daarmee maakt de Tweede Kamer van het raadgevend referendum de facto een correctief referendum. Dat lijkt heel democratisch, maar is het dat ook?

De kiezer heeft in 2012 een mandaat gegeven  aan politici. Die politici namen het Oekraïne-verdrag aan met 119 stemmen voor en 29 tegen (PVV, SP, Partij vd Dieren). Dat is 80,5% van de Tweede Kamerleden: een gigantische meerderheid. Bij een opkomst van 74,5% betekent het ook een handelingsmandaat van 60% van de kiesgerechtigde bevolking (thuisblijvers dus meegerekend).

Als er vanavond een lage opkomst is (rond de 30%) en daarvan is de meerderheid tegen het verdrag (tenminste 15%+1 - potentieel nog minder als er blanco-stemmen zijn die meetellen voor opkomst waarmee de tegenstem lager dan 15% mag zijn), dan ontstaat een democratische impasse.

Immers: een Tweede Kamermeerderheid geeft dan aan tegen zichzelf in te stemmen (en tegen haar kiezers). Een kleine minderheid van zo'n 15% overruled dan de 60% die deze partijen eerder gelegitimeerd heeft om namens hen verdragen af te sluiten.  De directe democratie van een kleine minderheid corrigeert de grote meerderheid van de representatieve democratie.

Het wordt gekker: als de kiezers van de SP, PVV en de Dierenpartij opkomen en tegen stemmen, dan dubbelen ze de eerdere uitslag, maar winnen nu met een meerderheid. Waar ze eerder met 20% van de stemmen slechts een minderheid in het parlement vormde, zijn ze nu met 20% een meerderheid. Ze kunnen nu de zaken wel naar hun hand zetten. De partijen weten dat en steken daarom veel geld in de campagne (SP 225.000 euro, de Dierenpartij tenminste 150.000 euro). Het referendum wordt zo een machtsmiddel van een minderheid, in plaats van een correctie door een burgermeerderheid van de politiek die buiten haar mandaat is getreden (omdat zij bv handelt in strijd met verkiezingsbeloften). De andere partijen zouden wel gek zijn hun eigen kiezers in de steek te laten en vanwege de kiezers van andere partijen de eigen standpunten te veranderen. Ze zouden hun kiezersmandaat verwaarlozen.

Is dit helemaal nieuw? Nee, het CDA waarschuwde hier al voor tijdens de behandeling van de wet in de Eerste Kamer (zie https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/33934). Maar het wordt nu wel duidelijk wat ze ermee bedoelen. De huidige opzet van het raadgevend referendum is gewoonweg ondemocratisch te noemen.

Los hiervan is natuurlijk de vraag hoe democratisch het is dat één lidstaat (3,5% Europeanen) van de EU een verdrag kan tegenhouden dat één ieder aangaat. Maar daar kan men nog tegenover stellen dat we nu eenmaal een unie van soevereine staten zijn. 

Mijn inschatting is dan ook dat politieke partijen wel gek zouden zijn om op basis van deze opkomst de uitkomst over te nemen. Ze zouden zich laten gijzelen door een minderheid. Dat ze dan regenten worden genoemd zullen ze op de koop toe moeten nemen, en er tegenover zetten dat ze hun kiezersmandaat niet verwaarlozen. Het overnemen van deze tegen-uitslag kan gezien worden als ondemocratisch gedrag.

Wat vervolgens moet gebeuren is het razendsnel aanpassen van de Wet Raadgevend Referendum. Verdragen en de Grondwet moeten geen onderwerp van een referendum kunnen zijn (omdat ze minderheden moeten beschermen moeten, moeten ze niet gemakkelijk te wijzigen zijn). Daarnaast moet de opkomstdrempel verhoogd worden inclusief een eis over de tegenstem. Pas bij een uitslag van 50%+1 van het electoraat dat tegen is moet de politiek de uitslag overnemen. Dan heeft de burger namelijk in meerderheid gesproken en is er een nieuwe en meer specifiekere uitspraak over het mandaat dat de kiezer aan het parlement geeft. De directe democratie wint het dan van de representatieve democratie, die dan kennelijk onvoldoende de burger vertegenwoordigd en corrigerend optreedt. Dat is democratie!

Zo ondemocratisch is het dus niet als politici vanavond besluiten een eventuele uitkomst van het referendum naast zich neer te leggen.

 

 

 

 

 

 

3 Comments