Europa vierde gisteren de val van de Berlijnse muur 25 jaar geleden. Ruim één miljoen Duitsers vierde hun eigen eigen ‘moed tot vrijheid’ bij de Brandenburgse Tor. Het was een indrukwekkend gezicht. Het zelfbewustzijn van Duitsland is de laatste jaren steeds sterker geworden door haar successen(economisch, politiek, cultureel, sportief etc), maar hier presenteerde zich een één geworden Europees Duitsland. Met een bondskanselier én president die direct voortkomen uit de val van de muur, hoofdrolspelers als Gorbatsjov, Kohl, Walesa, astronauten, ondernemers, popartiesten en het mooiste uit de Europese cultuur.

En waar geschiedenis geschreven wordt, daar komt telkens dat ene klassieke muziekstuk voorbij. Ook gisteren werd een deel van de Negende symfonie van Beethoven gespeeld. En afgelopen week speelde het Berliner Philharmoniker het maar liefst drie keer om de val van de muur te vieren.

Kerstmis 1989: Ode an die Freiheit

Beethovens negende symfonie speelt dan ook een symbolische, in Nederland onderbelichte, rol. In november 1989 valt de muur, in december wordt het gevierd met twee historische concerten. In zijn nadagen organiseert dirigent Leonard Bernstein een concert om de nieuwe tijd te vieren. Bernstein verandert subtiel de tekst van Beethovens negende. Het wordt geen Ode an die Freude, maar een Ode an die Freiheit. De tekst wordt veranderd, en Bernstein gaat op zoek naar muzikanten. Uiteindelijk stelt hij een orkest vorm met muzikanten uit alle landen die Berlijn eens bezet hielden, of uit plekken met symboliek. Ze kwamen uit de Statteskapelle uit Dresden (de kapot gebombardeerde stad) en het Radio Symfonie orkest uit Beieren (de geboortegrond van het Nazisme), het New York Philharmonic, het London Symphony Orchestra, het Orchestra de Paris en het Kirov theater orkest uit Leningrad (Sint-Petersburg). De solisten kwamen uit zowel Oost- als West-Duitsland.

Op 23 december rond middernacht, wanneer de grenzen officieel volledig opengaan, vindt de eerste uitvoering plaats. Op kerstochtend volgt de tweede. Ruim 100 miljoen kijkers uit twintig landen kijken naar één van de laatste meesterwerken van Bernstein. Een nieuwe tijd wordt ingeluid, het liberale tijdperk is aangebroken.

Bernstein: radical chic

Wil je meer weten over de achtergrond van dit concert en de drijfveren van Bernstein? Lees dan vooral dit stuk van The Nation eens. Het legt goed uit wat voor radicaal Bernstein was. Hij had zelfs een tijdje de FBI achter zich aan en zou preventief moeten worden opgesloten als er nog eens een ontwrichtende tijd aan kwam volgens de Amerikanen. In Beethovens negende vond hij de klanken van zijn liberale wereldbeeld, uitgaande van de gedachte dat we allemaal gelijk en vrij zijn. Binnen een jaar na de val van de muur overleed Bernstein overigens. Lang heeft hij niet kunnen genieten van de nieuwe vrij wereld.

Beethoven negen als politieke symfonie

Die liberale aard van het stuk maakt dat Beethovens negende ook gelijk een politiek muziekstuk is. Geen enkel stuk is zo vaak gebruikt en misbruikt. Het werd gespeeld op Hitler’s verjaardag, was het nationale volkslied van de Apartheid en het was geliefd bij de communisten. Maar het was ook het stuk dat gebruikt werd door Chinese studenten op het Tiananmenplein, tegen de dictatuur van Pinochet in Chili, door Franse republikeinen en is nu al ruim dertig jaar de soundtrack van de Europese Unie. Het gevecht om het symbool Beethoven zal nog wel even duren, nu we zien dat vijfentwintig jaar na de val van de muur ‘onze’ liberale democratie toch niet zo sterk en universeel is als we dachten. Daarom moeten we ook Beethovens negende koesteren.

Meer lezen of zien..?

Vind je het leuk om meer te lezen of te zien over het politieke karakter van de negende symfonie van Beethoven? Dan heb ik twee tips. Ten eerste het boekBeethoven’s Ninth: A Political History van Esteban Buch en Richard Miller. Wil je het wat minder academisch, dan is er nu ook een te gekke documentaire gemaakt door Kerry Candaele. Hier de trailer.

image

Comment